Әдеби тіл нормалары 3.
Мәтіндегі қою қаріппен берілген сөздер мен фразеологизмдерді синонимдерімен ауыс
тырып баяндаңдар. Ауыстырған сөздерді дәптерге жазыңдар.
Бір жесір кемпірдің жалғыз баласы болады. Ол құс салып, ит жүгірткен
саятшы екен. Қашқан аңды құтқармайтын «Үшар» деген тазысы, желмен
жарысқан жүйрік аты бар екен. Күндердің күнінде жігіт кенеттен қайтыс
болады. Сол кездегі елдің әдет-ғұрпы бойынша, өлген кісіні жерлегеннен
кейін жұрт қоныс жаңартып, басқа жерге көшеді екен. Жаңа орынға көшіп
келгеннен кейін кемпір баласынан қалған көз
тазыны іздесе, ол ұшты-
күйлі жоқ болып шығады. «Ескі жұртта қалған шығар»,
— деп, бұрынғы
қоныстарына қайтып келсе, айтқандай-ақ, Үшар иесін қиып кете алмай,
мола басында сай-сүйекті сырқырата аспанға қарап ұлып отыр екен. Мұны
көрген анасы да:
Жалғызымнан айырылдым, қанатымнан қайырылдым. Үшар, Үшар,
ке, ко... деп аңырайды. Иен далада жалғызының артында қалған ана мен
иесінен айырылған тазы
қос мұңлық қосылып күңіренеді. Қорқыттың
осы оқиғаға байланысты тебіреніп шығарған күйі «Үшардың ұлуы» деп
аталады.
Дауысты дыбыстар — дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстарфонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардыңбасты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында. Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 9 дыбыстан құралған: а, о, е, ы, і, о, ө, ұ, ү. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдіңқатысу дәрежесіне қарай: ашық — қысаң, еріндік — езулік, жуан — жіңішке болып бөлінеді.[1]
Дифтоңдар — екі немесе үш дыбысты біріктіретін: и, у, ю, я
Мысалы: ми [мый], миіз [мійіз], мия [мыйа], тиым [тыйым], тию [тійіу], тию [тыйыу], жиын [жыйын], жиен [жійен], шипа [шыйпа], шие[шійе], сүю [сүйіу], сия [сыйа], би [бій], бидай [быйдай], зиян [зыйан], ию [ійіу], у [ұу], су [сұу] сурет [сүурет] .
Жуан дауыстылар — тілдің кейін жиырылуы арқылы жасалатын дауыстылар: а, о, (у), ұ, ыЖіңішке дауыстылар — тілдің ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, (и), ө, ү, іАшық дауыстылар — тілдің таңдайға қарай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кең ашылып, иек төмендейді. Қазақ тіліндегі ашықдауыстылар: а, ә, е, о, ө.Қысаң дауыстылар — жақтың кең ашылмай, тілдің таңдайға қарай жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар. Қазақ тіліндегі қысаңдауыстылар: ы, і, (и), (у), ү.Еріндік дауыстылар — айтылуда еріннің алға қарай сүйірленуі арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, ұ, ү, (у). Бұлар орыс тіліндегі әдебиеттерде "Лабиализованные гласные" деп те айтылады.Езулік дауыстылар — айтылуда еріннің кейін тартылып, езудің жиырылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, (и). Орыс тіліндегі әдебиеттерде "Нелабиализованные гласные" терминімен де беріледі.