«қара жердің қайығы» атанған «мал қасқасы», «ойсыл қараның» ұрқы−тұйе қазақ халқының көшпелі қоғамдық өмірінде, дәстүрлі тұрмыс салтында ең белді, мықты көші-қон көлігі саналады. халық аңыздарында және ел аузында түйе−сөрдән жаратылған деп арғы тегін мифтік түсінікпен тамырластырады. деседе, түйе дәл сордан жаратылмағанымен, түйенің сортаң, ащы шөпке әуестігі, шөлге шыдамдылығы (айтылуынша, түйе қырық күн шөлге шыдайды−мыс) сынды жаратылстық қасиетының де халық зердесінен қағыс қалмағанын көруге болады. түйенің иесі, пірі−өйсіл қара. ойсыл қара келенің бурасы екен. буралығын білдірген шудасы екен. пір болды түйешіден ойсыл қара
шаруаның бір пірі−өйсіл қара, түйені өсіз жарылқап болып пана. ит-құс, пәле-індеттен аман сақтап, топ-топ қылып боталат ару ана,-деп жырланады.
тілдегі түйе атаулары түйе малының тілдегі жалпы атауы−шалқұйрық. айыр түйе−екі өркешті түйелердің жалпы атауы. нар тұйе−жалғыз өркешті түйелердің жалпы атауы. бота, көшек−түйе төлінің жалпы атауы, інгеннің жасқа толмаған төлі. нар бота− ару ананың жасқа толмаған төлі. тайлақ−екы жасқа деиінгі төл. шотайлақ− қысыр қалған інгендердің емізіп жүрген былтырғы ботасы не енесі боталауға бір ай қалғанша емген тайлақ. бұлдыршын −үш жасқа шығар қайымаған ұрғашы түйе. құнанша−үш жасар ұрғашы түйе. дөненше−төрт жасар ұрғашы түйе. тығыршын− төрт жасқа шығар қайымаған ұрғашы түйе. соқтан−торт жасқа шығар еркек пішпе түйе. буыршын−аруана мен үліктен туған төрт жасар жас бура, інген бұзар. атан−ақталған, кексе, ірі айыр түйе. мысалы: «қабанбай батыр» дастанында қабанбайдың басы астаудай, көзі тас бастаудай, төрт аяғының астынан ел көшкендеи ақ бас атаны болғаны суреттеледі. атанша−айыр түйенің бес жасқа деингі аты. інгенше− бес жасқа жетпеген , боталамаған ұрғашы айыр түйе. мая−жалғыз өркешті түйенің аналығы. аруана−жалғыз өркешті таза тұқымды аналық. тұмса−алғаш боталаған інген мен мая. нар− жалғыз өркешті түйе (еркек, ұрғашысы қамтылады) нарша−жас нар. ұлек−жалғыз өркешті түйенің аталығы. бура−айыр түйенің аталығы. әләшә−інген мен жабайы түйенің аталығы. жәмпөз−інген мен бураның таза, асыл тұқымы. ләкір−тәзә қанды бура мен аруанадан туған ұрпақ. әленәр− таза қанды үлек пен аруананың ұрпағы. қоспақ−ынген мен үлектен туған будан. жарбай−мая мен үлектен туған екінші ұрпақтың буданы. жөң−мәя мен үлектен туған буданның екінші ұрпағы. жөңбәй−жөңнің ақта етілмеген бурасы.
тілдегі түйенің түстері ақ (атан) немесе ақбас (атан) , боз (інген) , сары (тайлақ) , қызыл (нар) , қараша (қоспақ) , қара (бура) , қоңыр (мая) .
тілдегі түйе туралы айтылым білімдері түйе боздайды, зауығы келгенде жынын шәшіп, шақырайып күркіреиді. адамға жүгіріп шайнап, таптап өлтіруден тайынбайды. түйені «көс-көс!» деп шақырады. «шөк-шөк» деп тізелетеді, шөгереді. «сорап-сорап» деп суарады. түйенің шағылысқанын «қаю» деп, шағылысып болса, «қайыды» деп атайды.
Қазақстан мұражайы.Қазақстанда көптеген мұражайлар. Көптеген тарихи және көркем.Мемлекеттік өнер мұражайы Қастеев атындағы Қазақстан. Мұражай Алматы қаласында орналасқан. Бұл мұражайында Италия, Франция, Германия, Англия суретшілерінің еңбектері болып табылады. Хлудов, Қастеев, Shikshkin: Мысалы орыс және қазақ суретшілерінің еңбектері бар.Музей-үйі Әуезов. 1963 жылы мұражай, Алматы қаласында орналасқан. Бұл мұражай, ол соңғы 10 жыл өмір сүрген үй Әуезова болып табылады. Барлық Әуезов өміріне арналған мұражай көрме. Оның кеңсе және кітапхана бар.Бейнелеу өнері Павлодар облыстық мұражайы. 1964 жылы құрылды. Мұражай картиналар, кітапхана және оқу залы, екі зал бар. Мұражай кеңестік кезеңнің коллекция Қазақстанның өнер тарихын қамтиды. Хлудов, Қастеев, Тельжанова: сияқты суретшілердің картиналары бар.Қазақстанда бұл мұражай Сонымен қатар басқа да көптеген қызықты бар. Мысалы: Абай әдеби мұражай үйі, Сәкен Сейфуллин мұражайы, Өнер және басқалар Шығыс Қазақстан мұражайы.
халық аңыздарында және ел аузында түйе−сөрдән жаратылған деп арғы тегін мифтік түсінікпен тамырластырады. деседе, түйе дәл сордан жаратылмағанымен, түйенің сортаң, ащы шөпке әуестігі, шөлге шыдамдылығы (айтылуынша, түйе қырық күн шөлге шыдайды−мыс) сынды жаратылстық қасиетының де халық зердесінен қағыс қалмағанын көруге болады.
түйенің иесі, пірі−өйсіл қара.
ойсыл қара келенің бурасы екен.
буралығын білдірген шудасы екен.
пір болды түйешіден ойсыл қара
шаруаның бір пірі−өйсіл қара,
түйені өсіз жарылқап болып пана.
ит-құс, пәле-індеттен аман сақтап,
топ-топ қылып боталат ару ана,-деп жырланады.
тілдегі түйе атаулары
түйе малының тілдегі жалпы атауы−шалқұйрық.
айыр түйе−екі өркешті түйелердің жалпы атауы.
нар тұйе−жалғыз өркешті түйелердің жалпы атауы.
бота, көшек−түйе төлінің жалпы атауы, інгеннің жасқа толмаған төлі.
нар бота− ару ананың жасқа толмаған төлі.
тайлақ−екы жасқа деиінгі төл.
шотайлақ− қысыр қалған інгендердің емізіп жүрген былтырғы ботасы не енесі боталауға бір ай қалғанша емген тайлақ.
бұлдыршын −үш жасқа шығар қайымаған ұрғашы түйе.
құнанша−үш жасар ұрғашы түйе.
дөненше−төрт жасар ұрғашы түйе.
тығыршын− төрт жасқа шығар қайымаған ұрғашы түйе.
соқтан−торт жасқа шығар еркек пішпе түйе.
буыршын−аруана мен үліктен туған төрт жасар жас бура, інген бұзар.
атан−ақталған, кексе, ірі айыр түйе. мысалы: «қабанбай батыр» дастанында қабанбайдың басы астаудай, көзі тас бастаудай, төрт аяғының астынан ел көшкендеи ақ бас атаны болғаны суреттеледі.
атанша−айыр түйенің бес жасқа деингі аты.
інгенше− бес жасқа жетпеген , боталамаған ұрғашы айыр түйе.
мая−жалғыз өркешті түйенің аналығы.
аруана−жалғыз өркешті таза тұқымды аналық.
тұмса−алғаш боталаған інген мен мая.
нар− жалғыз өркешті түйе (еркек, ұрғашысы қамтылады)
нарша−жас нар.
ұлек−жалғыз өркешті түйенің аталығы.
бура−айыр түйенің аталығы.
әләшә−інген мен жабайы түйенің аталығы.
жәмпөз−інген мен бураның таза, асыл тұқымы.
ләкір−тәзә қанды бура мен аруанадан туған ұрпақ.
әленәр− таза қанды үлек пен аруананың ұрпағы.
қоспақ−ынген мен үлектен туған будан.
жарбай−мая мен үлектен туған екінші ұрпақтың буданы.
жөң−мәя мен үлектен туған буданның екінші ұрпағы.
жөңбәй−жөңнің ақта етілмеген бурасы.
тілдегі түйенің түстері
ақ (атан) немесе ақбас (атан) , боз (інген) , сары (тайлақ) , қызыл (нар) , қараша (қоспақ) , қара (бура) , қоңыр (мая) .
тілдегі түйе туралы айтылым білімдері
түйе боздайды, зауығы келгенде жынын шәшіп, шақырайып күркіреиді. адамға жүгіріп шайнап, таптап өлтіруден тайынбайды.
түйені «көс-көс!» деп шақырады.
«шөк-шөк» деп тізелетеді, шөгереді.
«сорап-сорап» деп суарады.
түйенің шағылысқанын «қаю» деп, шағылысып болса, «қайыды» деп атайды.